اسید تارتاریک-L گرید Laboratory (آرمان سینا)
L(+)-Tartaric acid Laboratory grade
تارتاریک اسید Tartaric acid
- CAS Number 133-37-9(D,L)
- شکل ظاهری White powder
- حلالیت در آب 0.21 kg/L
- فرمول شیمیایی C4H6O6
- وزن مولکولی 150.087 g/mol
- نقطه ذوب 206 °C
- نقطه جوش 399±42 °C at 760 mmHg
- نقطه اشتعال 209.4±24.4 °C
- چگالی 1.79 g/cm3
- ویسکوزیته -
- فشار بخار 0.0±2.1 mmHg at 25°C
- حلالیت -
- مترادف Threaric acid, Racemic acid, Uvic acid, Paratartaric acid, Winestone
اسید تارتاریک-L گرید Extra pure (آرمان سینا)
L(+)-Tartaric acid Extra pure grade
DL-اسید تارتاريک گرید Laboratory (دکترمجللی)
DL-Tartaric acid Laboratory grade
L-تارتاريک اسید Extra pure (دکتر مجللی)
L-(+)-Tartaric acid Extra pure grade
تارتاریک اسید (Tartaric Acid): یک اسید طبیعی با کاربردهای گسترده
تارتاریک اسید با فرمول شیمیایی C₄H₆O₆ و جرم مولکولی 150.09 g/mol، یکی از مهمترین اسیدهای آلی طبیعی است که به وفور در میوهها و به ویژه در انگور یافت میشود. این اسید اولین بار در قرن هجدهم میلادی شناسایی شد و از آن زمان تاکنون در صنایع غذایی، دارویی، شیمیایی و آزمایشگاهی کاربردهای فراوانی پیدا کرده است.تارتاریک اسید به دلیل خواص اسیدی، بلورین بودن، و قابلیت چرخش نوری یکی از اسیدهای محبوب در صنایع مختلف است. همچنین، این ترکیب نقش مهمی در شیمی آلی و سنتزهای صنعتی دارد.
۱. تاریخچه تارتاریک اسید
تارتاریک اسید برای اولین بار در حدود سال ۱۷۴۰ از رسوبات کریستالی موجود در بشکههای شراب استخراج شد. در آن زمان، تولید شراب رایج بود و تارتارها به صورت رسوب در ته بشکهها دیده میشدند.- کشف اولیه: تارتاریک اسید از رسوبات انگور و شراب استخراج شد و در ابتدا به صورت پودر سفید بلوری شناخته میشد.
- تحقیقات بعدی: دانشمندان از جمله کارل ویلهلم شیل و لوئیس فریدریش میلر، خواص شیمیایی و بلورشناسی آن را بررسی کردند.
- کاربردهای اولیه: در ابتدا به عنوان تنظیمکننده pH و اسیدکننده طبیعی در غذاها و نوشیدنیها استفاده میشد.
۲. ساختار شیمیایی و ایزومری
تارتاریک اسید یک اسید دیکربوکسیلیک است که دارای دو گروه -COOH و دو گروه -OH است. ساختار آن به شکل زیر است:HOOC-CHOH-CHOH-COOH
ایزومرهای تارتاریک اسید
تارتاریک اسید دارای سه ایزومر نوری است:- L-(+)-تارتاریک اسید: ایزومر نوری دکستروروتاتوری، در طبیعت رایجتر است و در انگور و شراب یافت میشود.
- D-(−)-تارتاریک اسید: ایزومر لوروتاتوری، کمتر در طبیعت یافت میشود.
- DL-تارتاریک اسید (راسمیک): مخلوط 50/50 از ایزومرهای D و L که فاقد فعالیت نوری است و به صورت صنعتی تولید میشود.
۳. خواص فیزیکی و شیمیایی
تارتاریک اسید ترکیبی بیرنگ و بلورین با خواص زیر است:| ویژگی | مقدار / توضیح |
|---|---|
| فرمول شیمیایی | C₄H₆O₆ |
| جرم مولکولی | 150.09 g/mol |
| شکل ظاهری | بلور سفید |
| بو | بیبو |
| طعم | ترش و اسیدی |
| نقطه ذوب | 170 °C |
| حلالیت در آب | محلولیتپذیر به خوبی در آب |
| حلالیت در الکل | محلول محدود |
| pH محلول آبی 1% | حدود 2.2–2.4 |
| پایداری | پایدار در دمای اتاق، حساس به رطوبت و حرارت بالا |
| واکنشپذیری | واکنش با قلیاها، تشکیل نمکها (تارتاراتها) |
نکات مهم
- تارتاریک اسید یک اسید متوسط است که میتواند با بازها واکنش داده و نمکهای تارتاراتی تشکیل دهد.
- بلورهای آن ممکن است با رطوبت محیط جذب کرده و کمی مرطوب شوند، بنابراین نیاز به نگهداری در ظروف خشک و بسته دارد.
- محلولهای تارتاریک اسید به دلیل خاصیت اسیدی، در صنایع غذایی و دارویی به عنوان تنظیمکننده pH استفاده میشوند.
۴. منابع طبیعی
تارتاریک اسید بیشتر در میوهها و گیاهان یافت میشود. منابع اصلی عبارتند از:- انگور و شراب: بیشترین منبع طبیعی، به ویژه در انگورهای تازه و رسوبات شراب.
- میوههای دیگر: زردآلو، سیب، گیلاس و انبه حاوی مقادیر کم.
- ریشهها و گیاهان خاص: برخی گیاهان مانند ریواس و گیاهان دارویی حاوی مقادیر کمی تارتاریک اسید هستند.
۵. تولید و سنتز تارتاریک اسید
۵.۱. استخراج از منابع طبیعی
روش سنتی و رایج برای تولید تارتاریک اسید استفاده از رسوبات کریستالی تارتار در شراب است:- جمعآوری رسوبات: کریستالها از بشکههای شراب تهنشین شده جمعآوری میشوند.
- شستشو: با آب سرد شسته میشوند تا ناخالصیها جدا شوند.
- تصفیه: محلول تارتار گرم شده و دوباره کریستالیزه میشود تا تارتاریک اسید خالص به دست آید.
- خشککردن: کریستالها خشک شده و به صورت پودر سفید یا بلور آماده استفاده میشوند.
۵.۲. سنتز صنعتی
با توجه به تقاضای بالا، تولید صنعتی تارتاریک اسید با روشهای شیمیایی انجام میشود:- اکسیداسیون گلوکز: گلوکز با استفاده از اکسیدانهای شیمیایی (مانند پتاسیم پرمنگنات یا برومات) اکسید میشود و تارتاریک اسید تولید میشود.
- سنتز از ساکارز: ساکارز نیز میتواند تحت اکسیداسیون انتخابی به تارتاریک اسید تبدیل شود.
- روشهای زیستی: استفاده از میکروارگانیسمها و باکتریها که قادر به تبدیل قندها به تارتاریک اسید هستند. این روش سازگار با محیط زیست و مناسب تولید خوراکی است.
۵.۳. تولید نمکهای تارتارات
- ترکیب با فلزات قلیایی (سدیم، پتاسیم) یا کلسیم، نمکهای تارتارات تشکیل میشود.
- این نمکها کاربرد صنعتی و دارویی دارند و میتوانند به عنوان سوربات و تثبیتکننده در صنایع مختلف استفاده شوند.
۶. کاربردهای تارتاریک اسید
تارتاریک اسید یکی از مهمترین اسیدهای چندمنظوره است و کاربردهای فراوانی دارد:۶.۱. صنایع غذایی
- تنظیمکننده pH: در نوشیدنیها، مرباها و شیرینیها برای حفظ تعادل اسیدی.
- جلوگیری از کریستالیزاسیون شکر: در تولید شیرینی و شکلات.
- نوشیدنیهای گازدار: برای بهبود طعم و کنترل اسیدیته.
- خمیرمایه و نانوایی: به عنوان عامل فعالکننده یا بهبوددهنده بافت.
۶.۲. صنایع دارویی و مکملها
- تهیه داروها: به عنوان اسید ضعیف و عامل کاهنده در ترکیب با داروهای خاص.
- نمکهای تارتارات: مانند پتاسیم تارتارات در داروسازی به عنوان ماده تثبیتکننده و دیوریتیک.
- مکملهای غذایی: به عنوان ماده افزودنی و تقویتکننده طعم.
۶.۳. صنایع شیمیایی و آزمایشگاهی
- عامل کاهنده و کمپلکسساز: تارتاریک اسید قادر به تشکیل کمپلکس با یونهای فلزی است.
- تستهای آزمایشگاهی: در کارل فیشر و سایر تستهای شیمیایی به عنوان عامل کمپلکسکننده استفاده میشود.
- سنتز آلی: برای تهیه ترکیبات اپتیکی فعال و سنتزهای دارویی.
۶.۴. صنایع نساجی و چرم
- به عنوان تنظیمکننده اسیدیته و عامل شستشو در رنگرزی پارچهها.
- برای نرم کردن و تثبیت رنگ چرم در صنعت چرمسازی.
۶.۵. صنایع کشاورزی
- استفاده به عنوان افزودنی خاک و مکمل گیاهان.
- بهبود جذب مواد معدنی و تنظیم pH خاک.
۶.۶. کاربردهای دیگر
- عطرسازی: در تنظیم اسیدیته فرمولاسیونها.
- کاغذسازی و پلاستیکها: به عنوان تثبیتکننده و عامل شیمیایی.
۷. سمیت و ایمنی تارتاریک اسید
تارتاریک اسید در مقادیر طبیعی و غذایی کاملاً بیخطر است، اما تماس با پودر خالص یا محلول غلیظ میتواند تحریککننده و خورنده ملایم باشد:۷.۱. اثرات تماس
- پوست: ممکن است باعث تحریک و قرمزی شود.
- چشم: تماس با چشم باعث سوزش و تحریک میشود.
- استنشاق: گرد و غبار میتواند باعث سرفه و تحریک مجاری تنفسی شود.
- بلعیدن: مصرف مقادیر زیاد خوراکی ممکن است باعث تهوع و استفراغ شود، اما معمولاً خطر جدی ندارد.
۷.۲. اقدامات ایمنی
- استفاده از دستکش و لباس محافظ در محیطهای صنعتی.
- عینک ایمنی هنگام کار با پودر یا محلول غلیظ.
- تهویه مناسب در محل کار.
- نگهداری در ظروف بسته و خشک.
۷.۳. اثرات محیط زیستی
- تارتاریک اسید به طور طبیعی تجزیهپذیر است و اثرات زیستمحیطی پایدار ندارد.
- تخلیه مقادیر زیاد میتواند باعث کاهش pH و ایجاد تحریک در محیط آبزیان شود.
۸. ذخیرهسازی و حمل و نقل
- محیط خشک و خنک: تارتاریک اسید نباید در معرض رطوبت قرار گیرد.
- ظروف مقاوم: استفاده از ظروف شیشهای یا پلاستیکی مقاوم به اسید.
- دور از مواد قلیایی و اکسیدکنندهها: برای جلوگیری از واکنش ناخواسته.
- بستهبندی مناسب: به ویژه در حمل و نقل صنعتی برای جلوگیری از نشت.
۹. مقایسه با سایر اسیدهای آلی
| ویژگی | تارتاریک اسید | استیک اسید | سیتریک اسید |
|---|---|---|---|
| تعداد گروه -COOH | 2 | 1 | 3 |
| خاصیت نوری | دارد | ندارد | دارد |
| کاربرد در صنایع غذایی | تنظیم pH، تثبیت | سرکه، تنظیم pH | نوشیدنیها، طعمدهنده |
| محلولیت در آب | خوب | خیلی خوب | خیلی خوب |
| بلورین بودن | بله | مایع | بلورین |
۱۰. جمعبندی
تارتاریک اسید یک اسید دیکربوکسیلیک طبیعی و همهکاره است که:- در طبیعت به ویژه در انگور و شراب یافت میشود.
- دارای خواص اسیدی، بلورین و نوری است که آن را برای صنایع مختلف جذاب میکند.
- تولید آن میتواند به روشهای استخراج طبیعی، سنتز شیمیایی و روشهای زیستی انجام شود.
- کاربردهای آن شامل صنایع غذایی، دارویی، آزمایشگاهی، نساجی و کشاورزی است.
- در غلظتهای طبیعی ایمن است، اما در محیط صنعتی نیاز به اقدامات ایمنی مناسب دارد.
